Var að klára Óvini ríkisins eftir Guðna Th. Jóhannesson, afar fróðleg bók og stórskemmtileg. Hlerunarmál aukaatriði, þetta er fyrst og fremst íslensk andófssaga seinniparts tuttugustu aldarinnar. Ys og þys út af engu á báða bóga. Dásamlegt. Er núna að lesa Skáldalíf Halldórs Guðmundssonar og skemmti mér einnig konunglega. Hlakka svo óskaplega að snúa mér að fyrra bindi ævisögu Georges Clemenceau (1841-1929), fyrrum forsætisráðherra Frakka, In the Evening of My Thought (algjörlega frábær titill). Fann hana hjá Friðriki vini mínum Erlingssyni. Fyrra bindið er 482 síður og virðist stútfullt af djúpri speki, sbr. upphafið:

1. KAFLI: THE FLEETING MOMENT

In the evening of my thought, when presumptuous life, its productive vigour exhausted, can but scatter to the winds its last and failing desires, comes the time when man stops in terror before the supreme question – less stupified and shocked by the life which he has improvised for himself from day to day than overwhelmed by the imminent ruin into which the personality which so infatuates him is to fall.

What, then, is life? To have lived and died? First of all, what is it to be born?

Birth? A continuation – the continuation of an ordained interplay of energies in perpetual flux and change.

To live? The sensation of an imaginary permenance amid the elusive whirl of that eternal Wheel of Things of which India had the vision, only to feel an irresistible temptation to escape from it.

To die? To continue forever in eternally changing forms.

Ókei. Gef skýrslu um hinar 481 og 1/2 blaðsíðurnar síðar.

Óskar hefur tilnefnt og allt er það gott og blessað held ég, nema skandall að þeir skyldu gleyma United 93 sem er snilld. Að vísu er Paul Greengrass tilnefndur sem leikstjóri - en ekki hvað – maðurinn er séní. Hefðu frekar mátt sleppa The Departed sem er allt í lagi svosem en ekkert merkileg. Mike Newell, Johnny Depp og Al Pacino gerðu þetta allt miklu betur um árið í Donnie Brasco. Hvernig er þetta annars með kallinn Scorsese, hann hefur eiginlega ekki gert verulega góða mynd síðan Goodfellas (1990)og síðan eru liðin mörg ár… Jújú, Age of Innocence, Casino og Bringing Out the Dead áttu allar spretti. Svo hefur hann líka gert fínar heimildamyndir og ber þar hæst A Personal Journey with Martin Scorsese Through American Movies (1995).

Hef annars bara séð The Queen af öðrum tilnefndum. Hún er afbragð og Helen Mirren hlýtur að fá styttu. Er eiginlega á því að Bretar geri “biopics” og myndir um opinberar persónur og atburði, öðrum betur. Nefni t.d. þáttaraðirnar House of Cards, To Play the King og A Very British Coup - svo ekki sé minnst á Já, ráðherra og Já, forsætisráðherra! En hvernig er það, á ekkert að sýna manni The Deal, myndina sem Frears gerði á undan Drottningunni og fjallar um kærleiksþelið milli Blairs og Brown? Michael Sheen leikur Blair í báðum myndum.

Annars er alltaf gaman að lesa gúrúinn David Thomson, hér skrifar hann sína skoðun á tilnefningunum. 

Jæja, búið að samþykkja RÚV-frumvarpið og hvað nú? Enn og aftur: sjónvarp er ekkert nema dagskrá. Í framhaldi af síðasta pistli: á vef Alþingis er að finna svar menntamálaráðherra við fyrirspurn Marðar Árnasonar um hlutfallslega skiptingu íslensks efnis á kjörtíma (19-23) í Sjónvarpinu á undanförnum árum. Þar kemur ýmislegt athyglisvert fram eins og sjá má af eftirfarandi töflu:

Í svari menntamálaráðherra kemur einnig fram að Sjónvarpið skilgreinir innlent efni með eftirfarandi hætti:

“Innlent dagskrárefni telst allt það efni sem framleitt er innan lands af sjónvarpinu sjálfu eða sjálfstæðum framleiðendum. Jafnframt telst efni innlent þegar efni af erlendum uppruna er fellt inn í innlenda þætti og það hefur verið talsett, textað og tilreitt sem innlent efni. Fréttir eru til að mynda innlent efni, en innan þeirra eru fréttamyndir teknar erlendis. Sama gildir um aðra samsetta dagskrá, íþróttir, Stundina okkar, Nýjustu tækni og vísindi, Kastljósið og aðra samsetta þætti.”

Gott og vel. Í 7. grein útvarpslaga kemur þó fram að:

“Sjónvarpsstöðvar skulu kosta kapps um að meiri hluta útsendingartíma sé varið í íslenskt dagskrárefni og annað dagskrárefni frá Evrópu. Með útsendingartíma er í þessu sambandi átt við heildarútsendingartíma sjónvarpsstöðva að frádregnum þeim tíma sem varið er til frétta, íþróttaviðburða, leikja, auglýsinga, textavarpsþjónustu og fjarsölu.”

Þrátt fyrir að hér hefði löggjafinn gjarnan mátt kveða fastar að orði, er þó ljóst að það er vilji hans að meirihluti útsendingartíma sjónvarpsstöðvanna samanstandi af innlendu (og reyndar evrópsku) efni utan frétta og íþrótta.

Hvað er í raun og veru mikið íslenskt efni í Sjónvarpinu?

Því miður virðist ekki hafa verið spurt lykilspurningarinnar: hversu hátt hlutfall af heildarkjörtíma er hið innlenda efni? Og í framhaldi af því: hversu hátt hlutfall af heildar útsendingartíma er hin innlenda dagskrá? Með og án frétta og íþrótta.

Í rauninni ættu þessar upplýsingar að liggja fyrir á vef RÚV.

Í drögum að þjónustusamningi kemur þó fram að heildarhlutfall innlends efnis á kjörtíma árið 2005 hafi verið 44%. Þetta gera um 640 klukkustundir – ef við gerum ráð fyrir kjörtímanum frá 19-23 árið um kring, sem samtals er 1.460 klukkustundir.

Af þessum 640 klukkustundum má áætla að fréttir, fréttatengt efni og Kastljós (sem er fyrst og fremst “current affairs” prógramm) séu um 380 klukkustundir eða tæp 59% af innlendu efni á kjörtíma. Íþróttir 2005 eru þá um 65 klukkustundir eða 10.61% af innlendu efni á kjörtíma.

Annað efni, þ.e. það efni sem kallast “innlend dagskrárgerð” er þá um 195 klukkustundir eða um 30% af innlendu efni á kjörtíma. Inní þeim pakka er m.a. leikið efni, heimildamyndir, fræðslumyndir, tónlistarefni, skemmtiefni og efni um listir.

Hafa ber í huga þessar prósentutölur lýsa aðeins innbyrðis hlutfalli innlends efnis á kjörtíma – ekki raunverulegu hlutfalli innlendrar dagskrár á kjörtíma. Þannig er t.d. mikilvægasti liður dagskrár Sjónvarpsins, innlend dagskrárgerð - aðal röksemdin fyrir sjónvarpsrekstri á vegum ríkisins - aðeins rúmlega 13% af heildar útsendu efni á kjörtíma.

Það er auðvitað óásættanlegt.

Hvar lendir aukningin?

Í þjónustusamningnum sem kynntur var í haust kemur fram að innlend kjörtímadagskrá Sjónvarpsins skuli fara úr 44% í 65% á næstu fjórum árum - fari semsagt úr 640 klst. í 949 klst. af 1.460. Þetta er aukning um 309 klst. eða tæplega 50%.

Borðliggjandi er hvar þessi aukning á að koma. Hún hlýtur að verða í framboði leikins efnis og annars sem ég flokkaði áðan undir “innlenda dagskrárgerð”. Verði aukningin öll þar mun hlutfall þess efnishluta fara úr 13% af heildarkjörtíma (195 klst.) í ca. 34% (504 klst.).

Það er alveg í áttina.

Hvar verður þá niðurskurðurinn? Ljóst er að ekki verður tekið af fréttum og íþróttum. Ef eitthvað er þarf einnig að efla þessa liði, sérstaklega sárvantar vandaða fréttaskýringaþætti á borð við Í brennidepli á dagskrá RÚV. Niðurskurðurinn hlýtur því að verða í erlenda efninu.

Til fróðleiks og samanburðar stilli ég upp töflu 2 sem sýnir stöðuna eins og hún er (2005) og eins og hún gæti orðið eftir fjögur ár miðað við ofangreindar forsendur (þ.e. að öll aukning dagskrár fari í liðinn Innlend dagskrárgerð). Fyrsti töludálkurinn sýnir íslenskt efnishlutfall af heildarkjörtíma 2005, annar dálkurinn sýnir hvernig það hlutfall gæti litið út eftir að markmiðum þjónustusamnings er náð og þriðji dálkurinn sýnir þau markmið sem ég tel að RÚV ætti að setja sér, t.d. á næstu tíu árum.

TAFLA 2:

Íslenskt sjónvarpsefni sem hlutfall af heildarkjörtíma (kl. 19-23).

(* Innlend dagskrárgerð er loðið og teygjanlegt hugtak, en hér stendur það fyrir leikið efni, heimildamyndir, fræðslumyndir, tónlistarefni, skemmtiefni og efni um listir.)

Af töflu 2 má glögglega sjá hvar skóinn kreppir. Innlenda dagskrárgerð (skv. ofangreindri skilgreiningu) verður að efla. Verði aukningin sett í innlendu dagskrárgerðina þýðir það í raun ekki aðeins 50% aukningu heldur hvorki meira né minna en hátt í 150% aukningu á þessum liðum sem nefndir eru að ofan. Það er samt ekki nóg því í flestum tilfellum yrði einfaldlega farið úr mjög litlu í eitthvað sem kallast má í áttina.

Það verður fróðlegt að sjá hvaða stefnu málin taka á næstu mánuðum og misserum.

Óskalisti

Hvað innlendu dagskrárgerðina varðar tel ég að sérstaka áherslu þurfi að leggja á aukningu leikins efnis af ýmsu tagi, sem og heimildamynda þar sem fjallað er um samfélagsleg og söguleg efni. Einnig vildi ég sjá meira efni á sviði vísinda og fræða, sem og umfjöllun um bókmenntir og listir.

Óskalistinn minn á sviði innlendrar dagskrárgerðar gæti t.d. litið svona út:

TAFLA 3:

Óskalisti yfir skiptingu efnisflokka innlendrar dagskrár.

* Hlutfall af kjörtíma (kl. 19-23).

** Leikið efni gæti t.d. skipst svona:

TAFLA 4:

Óskalisti yfir skiptingu leikins efnis í Sjónvarpinu.

Þessi uppstilling myndi að sjálfsögðu gjörbylta íslensku sjónvarpi. Hún myndi t.d. þýða að leikið íslenskt efni yrði í Sjónvarpinu að meðaltali á þriggja daga fresti á vetrardagskrá. Auðvelt væri jafnframt að halda sama hlutfalli með endursýningum á sumardagskrá.

Töflur 2-4 eru settar saman fyrst og fremst til vangaveltna og viðmiðunar. Kostnaður við að uppfylla þessar “óskir” er líklega meiri en svigrúm leyfir á þessu stigi. Hinsvegar væri mjög fróðlegt að sjá einhverskonar áætlanir í þessa átt frá Sjónvarpinu á næstunni, sem þannig fælu í sér ákveðna stefnumörkun og framtíðarsýn.

(Því skal haldið hér til haga að eðli málsins samkvæmt er barnaefni ekki inná kjörtíma, en það mun vera um 550 klst. á ári, ýmist upprunaleg framleiðsla Sjónvarpsins eða talsett efni.)

Úff… RÚV-frumvarpið! Þingþjarki lokið sem betur fer og þó fyrr hefði verið. Í öllum hamaganginum og fjasinu um aukaatriði sem geysað hefur að undanförnu um blessað Ríkisútvarpið er nauðsynlegt að minna enn og aftur á eftirfarandi: Eina réttlætingin fyrir tilvist RÚV er fjölbreytt framboð á góðri innlendri dagskrá. Allt annað er aukaatriði. Sjónvarp er dagskrá og sjónvarp á vegum ríkisins er íslensk dagskrá.

Allt tal um hugsanlega sölu RÚV er útí loftið. Ríkisútvarp verður ekki selt. Þá er það ekki lengur ríkisútvarp með þeim skyldum og réttindum (t.d. skylduáskrift) sem fylgja slíku apparati. Hinsvegar er hægt að leggja RÚV niður – en það væri auðvitað menningarlegt stórslys á epískum skala. Afhverju? Jú, þrátt fyrir að það gæti gert svo miklu betur, býður RÚV okkur uppá margskonar efni sem auðgar okkur á margvíslegan hátt og einkaaðilar myndu aldrei bjóða fram. RÚV er einnig á vissum stundum sameiningarafl á þann hátt sem einkaaðili getur aldrei orðið. Síðast en ekki síst má nefna að tilvist RÚV með sinni breiðu dagskrárstefnu býr til viðmið og aðhald fyrir einkastöðvarnar. Þar á samkeppnin að liggja – hin dýnamíska togstreita sem leysir krafta úr læðingi. Ekki í keppni um auglýsingar milli ríkisstöðvar og einkastöðva.

Að hætta starfrækslu RÚV er því örugg leið til að gera menningu okkar fátækari og enn einsleitari en hún þó er. Þvert á móti þarf að efla RÚV og gera því betur kleift að gegna hlutverki sínu.

Yfirgnæfandi meirihluti þjóðarinnar skilur þetta og vill hafa RÚV áfram. Þeir fáu sem vilja það ekki gegna því ágæta hlutverki að veita tilvist þess aðhald.

Hvað vantar í frumvarpið?

Þetta blessaða frumvarp - sem sumpart er í rétta átt – hefur þó yfir sér dálítið klasturslegan blæ. Það vantar í það dálitla djörfung. Það lyktar pínulítið af því að menn eru ekki alveg 100% með sjálfum sér í málinu. Það sést t.d. á því að vandræðagangurinn er búinn að vera aðeins of mikill. Stjórnarandstaðan finnur þetta og hamrar járnið en eyðir þó kröftum sínum um flest í erindisleysuna. Þar skortir frjóar hugmyndir, í staðinn leggur af málflutningnum fnykur þeirra sem óttast framtíðina.

Hinsvegar eru rökin um afnám auglýsinga í RÚV sterk, en þeim hefur því miður ekki verið sinnt. Sjálfur hef ég verið þessarar skoðunar lengi og fagnaði því mjög þegar Páll Magnússon talaði á sömu nótum þegar hann tók við embætti útvarpsstjóra. Nýlega áréttaði hann þessa skoðun sína. Þetta er eitt af því sem hefði átt að vera í núverandi frumvarpi. Að svo sé ekki, veikir það. Slík aðgerð, sem vissulega er róttæk, er ekki aðeins eðlileg hvað RÚV varðar, heldur myndi hún koma gríðarlegri hreyfingu á markaðinn.

Burtséð frá pólitík dagsins – hverjir eru í hvaða liði þennan daginn – standa prinsippin eftir. Ríkisvaldið á að bjóða uppá almannaþjónustu og setja leikreglur á markaði. Það er ekki hlutverk þess að vera einkaaðilum fjötur um fót. Dagskrá RÚV og dreifing hennar fellur hinsvegar skýrt undir almannaþjónustuhlutverk ríkisvaldsins. Hana á að fjármagna án auglýsinga – utan markaðarins, því eins og Páll benti á þegar hann tók við, getur mælikvarði á velgengni almenningssjónvarps “ekki verið sá að þú eigir alltaf að hámarka áhorfenda- eða hlustendafjöldann. Ef það á stöðugt og alltaf að taka mið af áhorfendafjölda þá sitja menn uppi með fjölmiðil sem er nákæmlega eins og afþreyingarstöðvarnar.” 

Ég skil hinsvegar útvarpsstjóra vel að berjast með oddi og egg fyrir framgangi frumvarpsins því hann telur að það muni gera RÚV kleift að losna úr spennitreyjunni. Það er sjálfsagt rétt að að töluverðu leyti, en hefði ekki verið skynsamlegra að ganga alla leið og taka RÚV af auglýsingamarkaði, eins og Páll svo greinilega styður? Hefði það ekki t.d. dregið mjög úr gagnrýnisröddum varðandi stærð og fyrirferð RÚV á markaðinum? Það er of ódýrt að afgreiða rök forsvarsmanna einkastöðvanna sem einhverja fýlu. Þeir hafa nokkuð til síns máls.

Kyrrstöðuhugsun Samtaka auglýsenda

Rök Samtaka auglýsenda (SAU) frá 2005 um nauðsyn þess að RÚV birti auglýsingar eru ekki aðeins léttvæg heldur lýsa þau furðulegum viðhorfum hjá fólki sem ætti að vera umhugað um hið frjálsa framtak og þann frábæra eiginleika markaðarins að laga sig að aðstæðum hverju sinni. Aðaláhyggjur þeirra snúast um erfiðara aðgengi auglýsenda að almenningi. Þannig muni auglýsingaverð hækka vegna minna framboðs á auglýsingaplássi og vöruverð einnig, því auknum auglýsingakostnaði verði velt útí verðlagið. Einnig muni verða erfiðara fyrir almenning að nálgast upplýsingar um vöru og þjónustu.

Ja hérna hér. Hefur þetta góða fólk aldrei heyrt talað um samkeppni? Gera SAU virkilega ráð fyrir því að afnám auglýsinga á RÚV muni þýða kyrrstöðu á markaði? Að einkastöðvarnar muni bara sleikja útum, núa saman lófum og rétta þá svo fram án nokkurrar viðleitni til að verðskulda viðskiptin? Halda SAU að fyrirtækin í landinu muni einfaldlega láta valta yfir sig í þessum efnum? Hafa þau enga trú á því að forsvarsmenn fyrirtækja muni leita annarra leiða ef einkastöðvarnar keyra upp verðlagningu? Gera þau þá einnig ráð fyrir að einkastöðvarnar stundi um það samráð, þvert á lög? Ríkir ekki hörð samkeppni á gervöllum auglýsingamarkaðinum? Er hann ekki jafnframt í geysilega örri þróun með tilkomu nýrra miðla og nýrra möguleika? Hvaða einkennilega lopapeysulega vantrú er þetta á markaðnum hjá sjálfum Samtökum auglýsenda? Eru þau gengin í Vinstri-græna?

Hugsað út fyrir rammann

RÚV á að fara af auglýsingamarkaði og einbeita sér að íslenskri dagskrá á breiðum grundvelli. Ég er í raun að tala um BBC/DR/NRK/SVT-módelið. Ég tel líka að skoða mætti alvarlega hvort ekki væri farsælast að gera RÚV að “útgáfusjónvarpi”, sem léti framleiða alla sína dagskrá utanhúss. Slíkt myndi auka mjög samkeppni á framleiðslumarkaði og leiða til aukinna gæða dagskrár.

Ef menn vilja svo hugsa út fyrir hinn þrönga ramma væri gaman að skoða þá hugmynd að bjóða rekstur stofnunarinnar út.

Einkaaðila yrði þá fengið það verkefni skv. útboði að reka apparatið samkvæmt fyrirfram skilgreindum – og mælanlegum – útlistunum (þ.e. þeim sem þegar er að finna í núgildandi lögum og nýja frumvarpinu um skyldur RÚV – þ.e. hlutleysi, vettvangur lýðræðislegrar umræðu, menningarhlutverk, landsdreifing o.sv.frv.). Sá sem byði lægst og um leið besta pakkann (þ.e. efnishugmyndir) fengi giggið og sjálfstæður eftirlitsaðili á vegum hins opinbera myndi fylgjast grannt með að ákvæði samningins væru uppfyllt (sbr. Ofcom í Bretlandi).

Slík stöð myndi að mestu innihalda innlenda dagskrá (og yrðu skýrar skilgreiningar í samningi um hlutfallslega skiptingu efnisflokka). Jafnframt myndi slíkri stöð vera skylt að láta framleiða lungan af sinni dagskrá utanhúss til að forða henni frá því að eiga markaðinn sjálf og efla um leið samkeppni á framleiðslumarkaði. Ekki er ólíklegt að ætla að einkaaðili (sem hefði þá gulrót að geta endurnýjað samninginn í fyllingu tímans) myndi standa sig harla vel bæði í dagskrárframboði og rekstri. Góð frammistaða myndi einfaldlega þjóna viðskiptalegum hagsmunum viðkomandi.

Um leið og RÚV hyrfi af auglýsingamarkaði sætu einkastöðvar að þeirri köku með tilheyrandi tekjuöflunarmöguleikum. Ástæðulaust væri að afhenda þeim silfrið án endurgjalds. Það gæti t.d. falist í útboði á útsendingarleyfum til ákveðins tíma þar sem þeir aðilar hrepptu hnossið sem byðu fram mest sannfærandi innlenda dagskrárpakkann, auk gjalds sem fjármagna myndi hið íslenska Ofcom – sem jafnframt sæi um að fylgjast með frammistöðu einkastöðvanna og vera vettvangur fyrir umkvartanir og athugasemdir almennings.

Slíkar stöðvar eiga auðvitað annað erindi við áhorfendur en RÚV og útboðið myndi taka mið af því. Þeim yrði jafnframt skylt að kaupa efni sitt frá sjálfstæðum framleiðendum. Íslenskar sjónvarpsstöðvar yrðu því fyrst og fremst útgefendur – dreifendur efnis, ekki beinir framleiðendur þess, en hefðu að sjálfsögðu hið ritstjórnarlega vald.

Þetta kallast samkeppni. Það fyrirbrigði hefur nefnilega þá tilhneigingu til að laða fram það besta sem í boði er.

Dýnamískur umsnúningur á ástandinu eða hvað?

En getur hún hellt uppá gott kaffi?

…bjó Einar kaldi, er hann hér enn? Eins og segir í kvæðinu. En annars gerðist sú skemmtilega uppákoma að öðlingurinn Páll Steingrímsson kvikmyndagerðarmaður bauð okkur feðginum útí Eyjar á næstsíðasta degi ársins. Við þáðum með þökkum enda aldrei í Eyjar komið – hvorugt okkar! Páll var að sýna sínu heimafólki mynd sem hann hafði gert um ginklofa, skelfilegan hrörnunarsjúkdóm sem herjaði m.a. á Vestmannaeyinga og íbúa St. Kildu langt fram á 20. öldina.

Mynd Páls var hin athyglisverðasta, hafði reyndar heyrt um sögu St. Kildu en byggð lagðist af á eyjunni 1930 og má fræðast um sögu eyjarinnar hér.

Sólarhringsstoppið í Eyjum var hressandi endir á árinu. Þrátt fyrir að vera sæmilega kunnugur umhverfinu gegnum kvikmyndir, ljósmyndir og ótal frásagnir var magnað að koma þangað og upplifa staðinn milliliðalaust. Förinni verður heitið þangað aftur mjög fljótlega til að skoða alla staðhætti betur.

Þá var einnig afskaplega ánægjulegt að eiga kvöldstund með fólkinu hans Páls, ættingjum og vinum. Hér eru nokkrar myndir – smellið á þær til að sjá stærri útgáfu.

Bræðurnir Svavar, Gísli, Bragi og Páll Steingrímssynir.

Erna Sóley í rokinu á Stórhöfða.

Yðar einlægur í sama roki. Mynd: Erna Sóley.

Horft til norðvesturs í átt að Herjólfsdal.

Útsýnið frá Stórhöfða. Frá vinstri: Suðurey, Hellisey, Súlnasker, Geldungur, Brandur og Álsey, aftan við hana má sjá grilla í Surtsey.

Erna Sóley við höfnina, Heimaklettur í bakgrunni.

Erna Sóley og Páll á Vestmannaeyjaflugvelli skömmu fyrir heimför.

Erna Sóley kveður Vestmannaeyjar.

Fann þessa snilldarstuttmynd á netinu. Hún heitir High Maintenance og vann Berlinale Talent Campus í fyrra. Segir alltof skýrt og skorinort frá samskiptum kynjanna. Kíkið á hana hér. Svo er ekki nema sjálfsagt að tékka frekar á síðu leikstjórans, Phillip Van, sem virðist vera talent í uppsiglingu. Hann kallar myndina “A Short Film About Our Future”. Napurt. Þarna má innan tíðar sjá fleiri myndir eftir kauða.

Við félagarnir í Gönguklúbbi Gríms tókum stöðuna við áramót í gær. Ljóst er að meðlimir ganga glaðir mót nýju ári og nýjum tækifærum. Davíð Þór og Hallur voru fjarverandi en báðu að heilsa. Ástand okkar fyrir ári síðan má sjá hér (skrunið neðarlega á síðu).

“Kvikmyndin er dauð” segir Sigurjón Kjartansson borginmannlega í einhverju blaðinu í dag og fer svo að þvaðra um ágæti sjónvarps. Plís. Minnir á  gamlan brandara: “Guð er dauður” – Nietzsche. “Nietzsche er dauður” – Guð.

Var að klára að lesa skáldsöguna Tryggðarpantur eftir Auði Jónsdóttur og í stuttu máli er hún afbragð. Hef ekki lesið Auði áður en hef nú reynt á eigin sinni að konan er afspyrnu fínn penni. Hafði þó fengið ávæning af því áður. Sagan gerist í óræðri vestrænni stórborg og fjallar um Gísellu Dal, arfríkan iðjuleysingja, sem uppgötvar að arfurinn er tæmdur og til að halda fína húsinu í miðborginni ákveður hún að taka inn leigjendur. Þrjár konur af erlendu bergi brotnar verða fyrir valinu og hefst þá ballið. Konurnar samþykkja að lúta húsreglum Gísellu og í fyrstu eru þær blanda af almennri skynsemi og dálitlum einkennilegheitum. Konurnar (og lesandinn) láta gott heita. Í fyrstu segi ég, því ein klausan er á þá leið að Gísella áskilur sér rétt að bæta fleiri reglum við þegar þurfa þykir. Jafnframt kveður önnur regla á um að Gísella hafi jafnan síðasta orðið þegar misklíð kemur upp (útúrdúr: þessi regla kallast í kvikmyndabransanum “final cut” og er ávísun á vandræði nema gagnkvæmur skilningur ríki á því að hún verði helst ekki brúkuð).

Rek ekki þráðinn frekar en vil leggja áherslu á að Auði tekst að halda manni rígnegldum við efnið og það þrátt fyrir að aðalpersónan sé nokkurnveginn með öllu óþolandi í stjórnsemi sinni, sjálfhverfu og tilætlunarsemi. Hún vill vel, það vantar ekki, en telur gæfulegast að konurnar dansi eftir hennar takti og lúti um leið höfði í djúpu þakklæti fyrir leiðsögnina – að ekki sé minnst á góðmennskuna. Verst (og um leið best) er að Auði tekst að leiða mann beina leið inní hugarheim þessarar kvenpersónu, sem gert hefur það að köllun lífs síns að forðast að takast á við nokkurn skapaðan hlut sem máli skiptir. Maður verður semsagt skelfilega samsekur og kvelst bæði yfir passívri frekjunni í sjálfum sér (þ.e. Gísellu) og ótuktarskapnum í leigjendunum sem láta misvel að stjórn og láta jafnvel stundum hjá líða að þakka fyrir sig með nægilega tilhlýðilegum hætti.

Það er langt í frá létt verk að skapa áhuga í höfði lesandans á sögu um fjórar manneskjur (+ unga stelpu) sem þurfa að láta sér lynda sama húsnæðið. Auður gerir þó miklu meira en það, sagan er sannkallaður síðufléttir og maður er meira og minna með lífið í lúkunum út bókina. Dauðlangar að ljóstra upp um endinn sem er algjör killer, en læt mér nægja að hvetja þig til að lesa þessa bók og það eigi síðar en strax.